Khi trí tuệ nhân tạo trở thành công cụ phạm tội
AI mang lại nhiều lợi ích trong đời sống, nhưng cũng bị các đối tượng xấu lợi dụng để lừa đảo, giả mạo danh tính, chiếm đoạt tài sản, xâm phạm danh dự, nhân phẩm và quyền riêng tư. Với công nghệ Deepfake, hình ảnh, giọng nói, video có thể được tạo dựng chân thực, khiến người tiếp nhận khó phân biệt thật – giả.
(Hình ảnh minh hoạ)
Một cuộc gọi video giả danh người thân, đoạn ghi âm mạo danh cơ quan chức năng có thể khiến người dân mất cảnh giác, chuyển tiền hoặc tiết lộ dữ liệu cá nhân. Đáng chú ý, dấu vết điện tử có thể bị chỉnh sửa, xóa bỏ, phân tán qua nhiều nền tảng; tài khoản ảo và giao dịch trung gian được sử dụng để che giấu hành vi, gây khó khăn cho công tác phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm.
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với VKSND trong kiểm sát hoạt động điều tra, đánh giá chứng cứ và bảo đảm việc xử lý tội phạm đúng pháp luật.
Chứng cứ điện tử – chìa khóa làm sáng tỏ sự thật
Giả định, một người nhận được cuộc gọi video có hình ảnh, giọng nói giống người thân, yêu cầu chuyển tiền để giải quyết công việc khẩn cấp. Sau khi chuyển tiền, phát hiện tài khoản liên lạc đứng tên người khác, tiền được chuyển qua nhiều tài khoản trung gian và video có dấu hiệu được tạo dựng bằng AI.
Trong trường hợp này, cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ ai tạo lập video, ai sử dụng tài khoản, ai tổ chức việc chuyển tiền, ai hưởng lợi và vai trò, nhận thức của từng người liên quan. Người đứng tên tài khoản không mặc nhiên là người thực hiện hành vi phạm tội; người nhận tiền cũng không đương nhiên là đồng phạm nếu chưa đủ căn cứ chứng minh.
Theo các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về chứng cứ, nguồn chứng cứ, dữ liệu điện tử và đánh giá chứng cứ, việc thu thập, kiểm tra, đánh giá dữ liệu phải bảo đảm tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án. Hình ảnh, video, âm thanh, tin nhắn, dữ liệu tài khoản, lịch sử truy cập và giao dịch ngân hàng cần được xem xét trong mối liên hệ với lời khai, kết luận giám định và các tài liệu khác.
Vì vậy, Kiểm sát viên không chỉ kiểm tra sự hiện diện của dữ liệu trong hồ sơ, mà cần làm rõ nguồn gốc, cách thức thu thập, quá trình bảo quản, tính toàn vẹn và giá trị chứng minh. Việc đánh giá phải khách quan, toàn diện, xem xét cả chứng cứ buộc tội và gỡ tội, tránh suy diễn hoặc dựa vào một dữ liệu riêng lẻ để kết luận vụ án.
Chủ động kiểm sát từ sớm, chặt chẽ trong từng giai đoạn tố tụng
Trong bối cảnh tội phạm sử dụng AI ngày càng tinh vi, VKSND phát huy đầy đủ chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, chủ động từ khâu tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm đến điều tra, truy tố và xét xử.
Trước hết, VKSND nâng cao chất lượng kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin; kịp thời nhận diện dấu hiệu giả mạo bằng AI, tài khoản liên lạc bất thường và giao dịch đáng ngờ. Đối với dữ liệu có nguy cơ bị xóa hoặc thay đổi, cần kiểm sát việc thu thập, bảo quản theo đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật.
Trong giai đoạn điều tra, Kiểm sát viên chủ động đề ra yêu cầu điều tra, tập trung làm rõ nguồn gốc dữ liệu, người tạo lập và sử dụng nội dung giả mạo, dòng tiền, phương thức che giấu hành vi và vai trò của từng người liên quan. Khi chứng cứ chưa đầy đủ, có mâu thuẫn hoặc có dấu hiệu bị chỉnh sửa, cần kịp thời yêu cầu xác minh bổ sung, trưng cầu giám định hoặc thực hiện hoạt động tố tụng cần thiết theo thẩm quyền.
Ở giai đoạn truy tố và xét xử, VKS cần bảo đảm quyết định truy tố có căn cứ, nâng cao chất lượng tranh tụng. Kiểm sát viên phải phân tích, đánh giá tính xác thực và giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử; làm rõ những mâu thuẫn giữa lời khai, tài liệu kỹ thuật và chứng cứ khác. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi, lỗi, mục đích và vai trò cụ thể của từng người, bảo đảm không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.
Kiên định bảo vệ công lý trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo
AI có thể tạo ra hình ảnh, âm thanh và dữ liệu giả mạo ngày càng tinh vi, nhưng không thể thay thế trách nhiệm pháp lý và bản lĩnh nghề nghiệp của người tiến hành tố tụng. Trước những thách thức mới, VKSND chủ động kiểm sát từ sớm, nâng cao chất lượng yêu cầu điều tra, kiểm soát chặt chẽ chứng cứ điện tử, bảo đảm truy tố có căn cứ; đồng thời tăng cường năng lực số, phối hợp chuyên môn và tuyên truyền phòng ngừa.
Bảo vệ công lý trong kỷ nguyên số không chỉ là đấu tranh với thủ đoạn phạm tội mới, mà còn là bảo đảm mọi hoạt động tố tụng được tiến hành đúng pháp luật, khách quan, toàn diện, không để xảy ra oan, sai, bỏ lọt tội phạm. Đây là trách nhiệm của ngành Kiểm sát trong sự nghiệp cải cách tư pháp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân.
Dấu vết số có thể bị xóa, hình ảnh có thể bị làm giả, nhưng sự thật phải được chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp; công lý phải được bảo vệ bằng bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm của người cán bộ Kiểm sát.
