Nâng cao năng lực tranh tụng của Kiểm sát viên (KSV) tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự là một trong những nội dung quan trọng trong cải cách tư pháp của ngành Kiểm sát. Thực tiễn cho thấy, bên cạnh những KSV thể hiện rất tốt vai trò thực hành quyền công tố nhà nước tại phiên tòa, nhất là giai đoạn tranh tụng, cũng còn nhiều KSV khi tranh luận với luật sư và bị cáo chưa có sức thuyết phục, thậm chí còn né tránh, ngại tranh luận. Một số KSV không nắm vững các quy định của pháp luật, dẫn đến tranh luận nhưng không có căn cứ, nên không phản bác được quan điểm phản biện của Luật sư, bị cáo, không được Hội đồng xét xử chấp nhận. Có KSV không biết cách trình bày vấn đề cho khoa học, lúng túng trong sử dụng từ ngữ và cách lập luận, dẫn tới hiệu quả tranh luận không cao. Phong cách, thái độ của một số KSV khi tranh luận còn tỏ ra lo lắng, thiếu bình tĩnh, dẫn đến hạn chế khả năng tranh luận. Ở một số vụ án, việc tuyên truyền, giáo dục chính sách, pháp luật, đạo đức xã hội của KSV tại phiên tòa còn hạn chế; chưa lồng ghép được nguyên nhân, điều kiện phạm tội để giáo dục, phòng ngừa hoặc phân tích, đánh giá tính chất mức độ của vụ án không sát với thực tế; phân tích mức độ rất nghiêm trọng nhưng lại đề nghị mức án nhẹ, gây hẫng hụt cho người nghe, làm ảnh hưởng đến việc tuyên truyền, giáo dục. Tình trạng trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân kể cả chủ quan và khách quan, trong đó có một phần do KSV nhận thức chưa đầy đủ, toàn diện về vai trò, tầm quan trọng của việc tranh tụng; việc tự học tập, nghiên cứu của KSV chưa đầy đủ; công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng tranh tụng cho KSV còn hạn chế. Mặc dù hoạt động tranh tụng của Kiểm sát viên Viện kiểm sát huyện trong thời gian qua không ngừng được hoàn thiện, bước đầu đáp ứng được yêu cầu của cải cách tư pháp, nhưng thực tiễn cho thấy vẫn còn một số hạn chế, bất cập làm ảnh hưởng đến quá trình tranh tụng tại phiên tòa, dẫn đến chất lượng áp dụng pháp luật còn hạn chế, thể hiện ở một số tồn tại như: Thứ nhất, ở một số vụ án hình sự, kiểm sát viên tham gia hỏi cung bị cáo ngay từ khi bắt, tạm giữ, tạm giam và bị can nhận tội, nhưng tại phiên tòa bị cáo lại chối tội và khai trước tòa là bị cáo bị ép cung, nhục hình dẫn đến luật sư yêu cầu Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung. Thứ hai, khi tranh tụng với luật sư, một số kiểm sát viên thực hiện kỹ năng tranh tụng chưa thuyết phục, còn né tránh, có tâm lý e ngại tranh luận. Trong một số phiên tòa, khi luật sư đưa ra ý kiến phản bác những chứng cứ buộc tội của kiểm sát viên và kiểm sát viên không thể đưa ra lời lẽ đối đáp, cuối cùng chỉ nói rằng, Viện kiểm sát “giữ nguyên quan điểm như bản cáo trạng” mà không giải thích. Thứ ba, trong quá trình tranh luận, một số kiểm sát viên và luật sư còn thiếu bình tĩnh trước những tình huống diễn ra tại phiên tòa, nóng nảy khi phát ngôn dẫn đến sử dụng các ngôn từ pháp lý thiếu chuẩn xác, viện dẫn pháp luật còn chung chung, hiệu quả tranh tụng không cao, thiếu tính thuyết phục đối với Hội đồng xét xử và những người tham dự tại phiên tòa. Kết quả công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử sơ thẩm án hình sự của VKSND huyện Thống Nhất qua hơn 03 năm cụ thể như sau: Năm 2013: Đã thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử 120vụ/ 225 bị cáo, trong đó 12 vụ án điểm, 06 vụ án rút kinh nghiệm, 20 vụ xét xử lưu động, không có vụ nào VKS truy tố mà Tòa tuyên không phạm tội, không có vụ nào bị hủy án do lỗi chủ quan của Kiểm sát viên, không có án quá hạn, Tòa trả điều tra bổ sung 01 vụ - 2 bị can (tỷ lệ 0,7%), ban hành 04 kháng nghị phúc thẩm và 01 báo cáo kháng nghị tái thẩm và đều được chấp nhận, ban hành 04 kiến nghị Chánh án Tòa án chấn chỉnh khắc phục vi phạm trong công tác xét xử sơ thẩm và đều được chấp nhận. Năm 2014: Đã thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử 95 vụ/ 221 bị cáo, trong đó 12 vụ án điểm, 09 vụ án rút kinh nghiệm, 16 vụ xét xử lưu động, không có vụ nào VKS truy tố mà Tòa tuyên không phạm tội, không có vụ nào bị hủy án do lỗi chủ quan của Kiểm sát viên, không có án quá hạn, không có án bị Tòa trả điều tra bổ sung, ban hành 02 kháng nghị phúc thẩm và được chấp nhận, ban hành 06 kiến nghị Chánh án Tòa án chấn chỉnh khắc phục vi phạm trong công tác xét xử sơ thẩm và đều được chấp nhận. Năm 2015: Đã thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử 91 vụ/ 186 bị cáo, trong đó 07 vụ án điểm, 06 vụ án rút kinh nghiệm, 24 vụ xét xử lưu động, không có vụ nào VKS truy tố mà Tòa tuyên không phạm tội, không có vụ nào bị hủy án do lỗi chủ quan của Kiểm sát viên, không có án quá hạn, không có án bị Tòa trả điều tra bổ sung, ban hành 01 kháng nghị phúc thẩm và 01 báo cáo kháng nghị giám đốc thẩm và đều được chấp nhận, ban hành 02 kiến nghị Chánh án Tòa án chấn chỉnh khắc phục vi phạm trong công tác xét xử sơ thẩm và đều được chấp nhận. 9 tháng đầu năm 2016: Đã thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử 63 vụ/ 151 bị cáo, trong đó 05 vụ án điểm, 05 vụ án rút kinh nghiệm, 13 vụ xét xử lưu động, không có vụ nào VKS truy tố mà Tòa tuyên không phạm tội, không có vụ nào bị hủy án do lỗi chủ quan của Kiểm sát viên, không có án quá hạn, không có án bị Tòa trả điều tra bổ sung, ban hành 05 kiến nghị Chánh án Tòa án chấn chỉnh khắc phục vi phạm trong công tác xét xử sơ thẩm và đều được chấp nhận. Lãnh đạo VKSND huyện Thống Nhất tổ chức họp rút kinh nghiệm sau phiên Tòa hình sự sơ thẩm Trên cơ sở quy định của pháp luật và thực tiễn công tác, chúng tôi xin đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa sơ thẩm hình sự, kịp thời khắc phục những tồn tại, thiếu sót nêu trên: Một là, quán triệt cho các Kiểm sát viên nhận thức đầy đủ hoạt động thực hành quyền công tố đã được pháp luật quy định, trách nhiệm trong việc chứng minh tội phạm và người phạm tội, việc chứng minh tội phạm và người phạm tội phải dựa trên nguyên tắc đảm bảo dân chủ, khách quan, đảm bảo quyền con người đã được nghi nhận trong Hiến pháp năm 2013. Hai là, q uán triệt, nâng cao nhận thức về vai trò, tầm quan trọng của việc tranh tụng tại phiên tòa cho Kiểm sát viên, từ đó có định hướng đúng về vấn đề tranh tụng. Quán triệt cho KSV nhận thức rõ việc tranh tụng tại phiên tòa không chỉ đánh giá kết quả hoạt động của cả giai đoạn điều tra, truy tố mà còn có ý nghĩa quyết định trong giai đoạn xét xử, thể hiện tính công bằng, công khai, minh bạch trong hoạt động tố tụng, nhằm bảo đảm quyền con người, giúp cho việc xét xử của Tòa án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, góp phần thực hiện thắng lợi công cuộc cải cách tư pháp của Đảng. Ba là, t hường xuyên tập huấn, quán triệt về chuyên môn, nghiệp vụ cho kiểm sát viên khi tham gia phiên tòa như: Kỹ năng tranh tụng với người bào chữa, kỹ năng khi trình bày bản luận tội, cách diễn đạt, đối đáp. Để thực hiện tốt vai trò, trách nhiệm trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự, KSV cần có bản lĩnh chính trị vững vàng, nắm vững các quy định về pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, khoa học về chứng cứ, dấu vết, tâm lý tội phạm, đồng thời nắm vững các nguyên tắc cơ bản trong quản lý nhà nước về kế toán, thống kê... và các chuyên ngành luật khác. Phải thường xuyên rèn luyện tư duy logic, khả năng tổng hợp, phân tích đánh giá chứng cứ, dự kiến trước những tình huống có thể xảy ra tại phiên tòa và phương án giải quyết. Thường xuyên rèn luyện kỹ năng đọc, nói, viết, kỹ năng cảm hóa, giáo dục, thuyết phục người tham gia phiên tòa, nhất là kỹ năng tranh tụng. Biết kết hợp nhuần nhuyễn kiến thức pháp luật, kiến thức chuyên môn nghiệp vụ với sự hiểu biết tổng hợp về các môn khoa học xã hội, khoa học tâm lý, vốn sống, kinh nghiệm nghề nghiệp... khi thực hiện nhiệm vụ. Có tác phong làm việc, sinh hoạt với tinh thần trách nhiệm cao, tự giác, tận tụy, khiêm tốn, tôn trọng mọi người. Phải thường xuyên trau dồi phẩm chất đạo đức, lương tâm nghề nghiệp, biết vượt qua chính mình, kiên quyết đấu tranh bảo vệ cái đúng, tôn trọng lẽ phải... Bốn là, m ỗi vụ án cần phân công từ hai kiểm sát viên trở lên để nghiên cứu hồ sơ nhằm tránh tình trạng vì những lý do khách quan, kiểm sát viên được phân công nghiên cứu hồ sơ vụ án không tham gia xét xử được phải chuyển vụ án đó cho kiểm sát viên khác, nhưng thời hạn xét xử đã đến mà vẫn chưa nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án dẫn đến thiếu tự tin, lúng túng khi tranh tụng. Năm là, KSV cần có sự chuyển biến thực chất về nhận thức, xác định tranh luận tại phiên tòa không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ. Điểm cốt lõi để bảo đảm việc tranh luận tốt là phải nghiên cứu kỹ và nắm vững hồ sơ vụ án. Muốn vậy, KSV phải theo sát quá trình tố tụng ngay từ khi khởi tố vụ án và trong suốt quá trình điều tra chứng minh tội phạm, hành vi phạm tội, bảo đảm để quá trình điều tra được khách quan, toàn diện và đầy đủ nhất về các tình tiết của vụ án, từ đó có sự chuẩn bị tốt nhất về nội dung tranh tụng. Chỉ như vậy, KSV mới củng cố được niềm tin nội tâm về tính xác thực của vụ án một cách cao nhất, đây cũng chính là yếu tố tâm lý rất cần thiết giúp KSV vững tin bước vào tranh luận. Song, cũng cần khắc phục tư tưởng bảo thủ đối với các lập luận để bảo vệ quan điểm truy tố khi có những tình tiết mới phát sinh tại phiên tòa, có khả năng làm thay đổi một phần hay toàn bộ nội dung của vụ án, cần được điều tra bổ sung. Sáu là, k hi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Kiểm sát viên phải biết tổng hợp chứng cứ, sắp xếp chứng cứ theo diễn biến khách quan của hành vi phạm tội, tránh trường hợp chứng cứ mâu thuẫn, chứng cứ không có tính thuyết phục; thực hiện đánh giá chính xác các chứng cứ, biết dự liệu các tình huống trong trường hợp bị cáo phản cung, chối tội... Kiểm sát viên cũng cần thường xuyên nghiên cứu văn bản pháp lý liên quan đến giải quyết vụ án hình sự, nghiên cứu đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về pháp luật hình sự và tố tụng hình sự. Bảy là, Kiểm sát viên phải thường xuyên tự học, tự nghiên cứu để nâng cao trình độ nghiệp vụ và kiến thức về mọi mặt, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn, rèn luyện tác phong, phương pháp, kỹ năng tranh tụng. Tại phiên tòa, KSV là người đại diện cho Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng trong vụ án. Chính vì vậy, đòi hỏi KSV khi thực hiện các thao tác, kỹ năng nghiệp vụ của mình tại phiên tòa phải bảo đảm những chuẩn mực cơ bản về “văn hóa”, nhất là văn hóa pháp lý trong xét hỏi, tranh tụng với Luật sư, người bào chữa... tại phiên tòa. KSV phải hết sức chú ý tác phong, tính kỷ luật, tính tôn nghiêm, phải luôn tập trung cao độ trong suốt quá trình xét xử. Có như vậy, mới bảo đảm hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ được giao. KSV cần tránh tình trạng nóng vội, phản ứng gay gắt, thiếu tập trung, lập luận, văn phong không rõ ràng, trình bày bản cáo trạng, luận tội một cách rời rạc v.v... Tám là, b ất kỳ một phiên tòa diễn ra dù phức tạp hay đơn giản, thì Viện kiểm sát cần phải rút kinh nghiệm về công tác xét xử đối với mỗi vụ án để đánh giá những mặt tích cực, hạn chế để có hướng giải quyết kịp thời cho những vụ án diễn ra sau này. Kiểm sát viên phải thường xuyên tự mình đánh giá lại kết quả hoạt động sau mỗi phiên tòa; rút kinh nghiệm một cách nghiêm túc những thiếu sót, chú ý lắng nghe các ý kiến góp ý của đồng nghiệp, dư luận của công chúng với thái độ cầu thị để không ngừng hoàn thiện hơn kỹ năng nghiệp vụ của mình trong công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử sơ thẩm hình sự nói chung cũng như việc trình bày luận tội, tham gia tranh luận của KSV tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm nói riêng. Chín là, t ăng cường quan hệ phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân với Tòa án nhân dân, với cơ quan điều tra và các cơ quan, tổ chức thực hiện hoạt động bào chữa, bảo vệ quyền lợi cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và một số người tham gia tố tụng khác; cần sắp xếp vị trí cho các bên tham gia tranh tụng một cách công bằng và thuận tiện khi tham gia tranh tụng tại phiên tòa; áp dụng đúng quy định của pháp luật về lĩnh vực tranh tụng trong hoạt động xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động điều khiển tranh tụng tại phiên tòa. Mười là, Viện kiểm sát nhân dân cần tổ chức sơ kết rút kinh nghiệm hoạt động tranh tụng của Kiểm sát viên. Định kỳ 06 tháng, một năm, Viện kiểm sát tiến hành sơ kết, ra thông báo chung về hoạt động tranh tụng của KSV gửi các KSV để cùng học tập, rút kinh nghiệm. Mười một là, Tăng cường công tác quản lý, chỉ đạo điều hành, nâng cao ý thức trách nhiệm của Kiểm sát viên làm công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử sơ thẩm hình sự. Tăng cường công tác kiểm tra, hướng dẫn về nghiệp vụ để kịp thời khắc phục những thiếu sót để không ngừng nâng cao chất hoạt động tranh tụng tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự. Kiện toàn đội ngũ cán bộ; phân công Kiểm sát viên chuyên trách, lựa chọn người có đủ trình độ, kỹ năng, tinh thần trách nhiệm để đảm nhiệm công tác này. Mười hai là, k iến nghị hoàn thiện cơ sở pháp lý trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa. Kiến nghị ngành Kiểm sát thường xuyên bồi dưỡng, đào tạo và đào tạo lại cho đội ngũ Kiểm sát viên, trong đó có chương trình chuyên sâu về kỹ năng tranh tụng. Thực hiện tốt các giải pháp nêu trên sẽ góp phần đảm bảo hoạt động tranh tụng, nâng cao chất lượng của công cuộc cải cách tư pháp, đáp ứng được yêu cầu Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/1/2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới cũng như Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp ở nước ta đến năm 2020. Lê NguyễnThắng VKSND huyện Thống Nhất
Ý kiến bạn đọc
